حیدر سهیلی اصفهانی | مدیر گروه عراق انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا
اصولا میانجیگری میان کشورها، پیش از هر چیز، اهمیتی اخلاقی دارد. دولت‌ها از این اقدام بهر افزایش حیثیت یا پرستیژ بین‌المللی خود بهره‌برداری می‌کنند. با این حال، برقراری آرامش و ثبات در هر منطقه‌ای می‌تواند در زمرۀ آرزوهای بعضی دولت‌های همسایه نیز قرار داشته باشد. به ویژه، دولت‌هایی که از تنش‌های منطقه‌ای زیان می‌بینند، اما چنین آرزویی، ضرورتا اصلی مسلم نیست. برای نمونه، در دوران جنگ ایران و عراق و سپس، دوران تحریم ایران در عرصۀ بین‌المللی، دو کشور ترکیه و امارات متحدۀ عربی، از این رویدادهای خوش یُمنِ پی در پی، برای بازسازی و یا اصولا، پایه‌ریزی اقتصادشان بهره‌های بنیادین برده‌اند.
گاهی حتی روشن شدن چراغ کوچک سبزی برای کاهش تحریم‌ها، به اقتصاد بعضی کشورهای منطقه آسیب می‌زد و می‌زند. برای نمونه، تلاش ایران برای بازسازی ناوگان هواپیمایی‌اش در دوران ریاست جمهوری روحانی، زنگ خطر را برای شرکت‌های هواپیمایی امارات، طیران الخلیج قطر و تورکیش ایرلاینز به صدا درآورد، تا آن جایی که اطلاعات پشت پرده از لابی سنگین بعضی از این شرکت‌ها در کنگره آمریکا، برای جلوگیری از انجام این معامله خبر می‌دهد. ۱
اما برای عراق، این وضعیت کاملا متفاوت است. پرسش اصلی این مقاله، معطوف آن است که اهمیت گفتگوهای ایران و عربستان سعودی، با میانجیگری عراق، برای دولت بغداد در چه حد است؟ آیا صرفا میانجیگری عادی از نوع معمول آن در عرصۀ بین‌المللی است، یا درجۀ اهمیت آن بیشتر است؟
عراق آوردگاه ایران و عربستان
هنگامی که در دی ماه ۱۳۹۴، روابط ایران و عربستان سعودی قطع شد، دو کشور در روندی فزاینده و در جنگی نیابتی در برابر هم صف‌آرایی کردند.۲ هرچند یمن یکی از میدان‌های اصلی این رویارویی بود، اما میدان بعدی که پیش از بحران یمن فعال بود، آوردگاه عراق بود که هجوم جهادجویان سعودی در قالب گروه‌های جهادی طبق الگوی معمول در آیین وهابی- حنبلی، از دیرباز، آن را به قبله‌گاه توریسم جهادی تبدیل کرده بود. ۳
دولت‌های پیش از دولت کاظمی نخست وزیر فعلی عراق، روابط کم و بیش گرم‌تری با ایران داشتند. به گونه‌ای که سفر مقام‌های ریز و درشت عراقی به ریاض، نه تنها از سوی سعودی‌ها جدی انگاشته نمی‌شد، بلکه از دید روزنامه‌نگاران و خبرنگاران شبکه‌های خبری، نوعی دهن‌کجی به تهران تلقی می‌شد. شاید بتوان ادواری مثل دوران بلافاصله پس از سقوط عراق به دست آمریکا، مثلا در دوران نخست وزیری ایاد علاوی یا وزارت هشیار زیباری که از اربیل فرمان می‌گرفت، به سانِ چند استثنای جدی در نظر گرفته شود. ۴
با این حال، با آمدن مصطفی الکاظمی که پیوندهای عمیقی با ایالات متحده و غرب داشت، این احتمال که شاهد پشت کردن عراق به ایران باشیم، شدت گرفت و عملا نخست وزیری که امیدی به تداوم فعالیت بی‌دغدغه‌اش نداشت، خود را در محاصرۀ جریان‌هایی دید که از شایعات غربگرایی او آزرده بودند. حتی حمایت زبانی ایران از او هم، با عنوانِ تاکتیک فوتبالی «رها کردن توپ برای حریف و حفظ زمین» تحلیل شد. ۵
مشکل بعدی او، روابط با عربستان سعودی بود. سعودی‌ها شرایط دشواری در عراق دارند. عراق امتداد طبیعی ایران به لحاظ جغرافیایی و مذهبی است و همین، زمینه‌های مناسبی را برای مانورهای ایران فراهم می‌کند، اما سعودی‌ها نه تنها چنین شرایطی ندارند، بلکه برای انجام هر کاری باید رشوه‌های سنگینی بپردازند و تا زمان تداوم این رشوه‌ها، تاحدودی بعضی از اهداف کوتاه مدتشان محقق می‌شود. گو آن که اغلب این اهداف، با واکنش بسیار سنگین و پرهزینه ایران رو به رو می‌شود.
همین امر جنگ نیابتی سنگینی میان دو کشور در آوردگاه عراق ایجاد کرده بود و همچنان هم با شدت و ضعف تناوبی ادامه دارد. ۶
تلاش دولت بغداد برای میانجیگری
در چنین شرایطی، اهداف متعدد دولت کاظمی در گرو ایجاد موازنه‌ای میان ایران و عربستان سعودی است. به تعبیر بهتر، مصطفی الکاظمی، برای انجام هرگونه تحرک راهبردی در ادارۀ کشور، به شدت نیازمند آن است که به دو قطبی میان ایران و عربستان سعودی در کشورش پایان دهد. ۷
به سبب ضعف و ناتوانی حکومت مرکزی در عراق، شکاف شیعی- سنی، در چهارچوب روابط با ایران و عربستان نمود یافته است و کاظمی واقع‌بینانه درک کرده است که دست‌کم در میان مدت، جز با برقراری آرامش و آسایش میان تهران و ریاض نمی‌تواند وضعیت آوردگاهی عراق را مهار کند.
به همین سبب است که مصطفی الکاظمی، به میانجیگری میان ایران و عربستان، بالاتر از عرف حاکم بر میانجیگری، به سان راهبرد و استراتژی می‌نگرد و نه صرفا عملی اخلاقی، حیثیتی یا تاکتیکی برای پیشبرد اهداف ملی.
آثار توافق تهران و ریاض بر سیاست داخلی و خارجی عراق
مصطفی الکاظمی، واقع‌بینانه، با هر ادبیات و طرز تفکری که دارد، دریافته است که بخشی از احزاب و اقشار جامعۀ عراق با ایران روابط تعیین کننده دارند. با حساب سرانگشتی، این احزاب و اقشاری که در پی آن‌ها هستند، از ایران به سان عامل موجودیت یا دست کم، حامی موجودیتشان بهره می‌گیرند. برای نمونه، صرف عضویت در حزب الدعوه، مهمترین حزب ایده‌ئولوژیک شیعی (در برابر احزاب قبیله‌ای) تا پیش از ۲۰۰۳ میلادی، حتی اگر در حد اتهام اثبات‌ناپذیر هم می‌بود، مجازاتی کمتر از اعدام نداشت. متهم فقط باید دربارۀ کیفیت اعدام، امیدوار به لطف خداوند می‌بود که با تیرباران یا طناب دار، با خوشی و خرمی از دنیا می‌رفت و کارش به دستگاه‌‌های سلاخی و یا مرگ با استفاده از مواد منفجره کشیده نمی‌شد. ۸
چنین حزبی، حالا به روابط با ایران، به سان اهرمی راهبردی می‌نگرد. چون هر آن ممکن است حکومتی در بغداد به سر کار بیاید که همان روش‌های صدام حسین را دربارۀ احزاب شیعه در پیش بگیرد. حتی احزابی مثل تیار الصدر تابع مقتدی صدر، دربارۀ اتکا به ایران، هرچند زیرجلدی عمل می‌کند و گاهی هم وانمود می‌کند با ایران زاویه دارد، اما وسواسی کمتر از حزب الدعوه ندارد.۹
همۀ شیعیان کم و بیش، چنین وضعیتی دارند. با کمال صراحت و بنا به اطلاعات شخصی خودم می‌نویسم، حتی احزاب شیعی مخالف ایران، به این سبب، عنان گستاخی را گشوده‌اند و بی‌پروایی و جسارت می‌کنند که مطمئنند در صورت برقراری شرایطی مثل دوران حکومت حزب بعث، ایران خواهی نخواهی مجبور است از آن‌ها حمایت کند و ضرورتی نمی‌بییند که برای چنین حمایت احتمالی، از همکنون هزینه کنند.
در طرف مقابل، جریان سنی و احزاب ریز و درشتش قرار دارند که همگی قبیله‌ای هستند، حتی احزابی که وانمود می‌کنند نگاهی ایده‌ئولوژیک دارند. مثلا حزب بعث عراق که زیرزمینی است در قالب قبایلی مثل دلیم، البو عون، النواصر یا البوناصر فعالیت می‌کنند. این‌ها هم به فضل و لطف عربستان سعودی چشم دوخته‌اند. ۱۰
اگر از روابط با حکومت عربستان بگذریم، بسیاری از این احزاب، یا رسما امتدادی در عربستان، اردن و سوریه دارند، مثل همین قبیلۀ دلیم و یا قبایل همپیمانی دارند که در عربستان حضور دارند. به علاوه، جریان‌های مذهبی مخالف شیعه و یا سنی‌های افراطی، در طول دوران فعالیت احزاب مسلح و حکومت‌های سلفی و جهادی در عراق و سوریه، پیوندهای مستحکمی با آن‌ها داشتند. بخش مهمی از نیروهای فعال، از عربستان و اردن به عراق اعزام می‌شدند. از جمله ابومصعب الزرقاوی که در سپتامبر ۲۰۰۵ و پس از سرکوب شبه‌نظامیان سنی در تلعفر به دست نیروهای ارتش عراق، ضد شیعیان اعلان جهاد کرد و رشته بمب‌گذاری‌هایی در مناطق شیعه‌نشین به راه انداخت. بسیاری از نیروهای تحت امرش سعودی بودند که در قالب قبایل سنی عراق پذیرفته شده بودند. ۱۱
نکتۀ بعدی، پول محور بودن برنامه‌های عربستان سعودی است و پول، همیشه هواداران ثابت خودش را دارد. به گونه‌ای که حتی بعضی از شیعیان، از جمله شیعیان شهر ناصره، برای برخورداری از خوان کرم ریاض، اقدام به انجام تظاهرات ضد ایرانی می‌کنند و به محض پایان یافتن هدایای مالی سعودی، همه چیز سر جای خودش باز می‌گردد. ۱۲
در حال حاضر، با توجه به تحرکات طرف مقابل یا دست کم به بهانۀ آن، نه ایران و نه عربستان، حاضر نیستند که دست از حمایت متحدانشان بردارند و در چنین شرایطی، دولت عراق جنبۀ کاملا ثانویه و حاشیه‌ای می‌یابد.
دولت عراق امیدوار است که اگر توافقی میان ایران و عربستان صورت کامل و جامع پذیرد، آن گاه، دست کم می‌تواند رهبری این ارکستر پر سر و صدا و ناهمخوان را برعهده بگیرد و بخش عمدۀ اعضایش را متقاعد کند که نوای یکدستی را بنوازند و با تک مضراب زنان زبان نفهم که آن وقت از حمایت ایران و عربستان برخوردار نیستند، با قوۀ قهریه برخورد کند و به کشور سامانی ببخشد.
نتیجه‌گیری
اگر زمانی بهبود روابط ایران و عربستان، ماموریت دشواری برای فؤاد حسین، وزیر امور خارجۀ عراق بود، اکنون با توجه به سرخوردگی حکومت ریاض از دموکرات‌های حاکم بر آمریکا و ضربات پی در پی دولت صنعا به ساختارهای حیاتی عربستان، از یک سو و تمایل ایران به کاهش تنش با عربستان سعودی و برقرار روابط متوازن‌تری با آن، از سوی دیگر، امکانات متعددی پیش روی وزیر خارجۀ سالخوردۀ عراق قرار دارد و او می‌کوشد با سرمایه‌گذاری بر این امکانات، سرانجام دو رقیب و خصم دیرینه را به پذیرفتن سطحی از توافق متقاعد کند. این روزها، او امیدوارتر از همیشه است و از فضای مثبت حاکم بر مذاکرات سخن می‌گوید . ۱۳
منابع:
۱- تضمین امنیتی؛ خواست امارات و اسرائیل از آمریکا در ازای برجام- دویچه وله
۲- ایران و عربستان در سال ۲۰۱۶: خصومت شدید، همگرایی محدود- دویچه وله